HCSS Strategy and Change

“Nederland is het belang van machtspolitiek vergeten”

Gesprek met Prof. Dr. Rob de Wijk, directeur HCSS

Waar staat het programma Strategy & Change voor?

Strategy & Change staat voor de noodzaak om de positie van Nederland nationaal en internationaal opnieuw te definiëren. Hoe kunnen we ons de nieuwe tijd in innoveren? Dat is de cruciale vraag. Als je kijkt naar de grote trends in de wereld – bijvoorbeeld de opkomst van China en de beschikbaarheid en toevoer van mineralen, energie, grondstoffen en voedsel – dan is het noodzakelijk om te bepalen hoe Nederland zich positioneert. Onze positie op het gebied van de vier grote thema’s – veiligheid, welzijn en welvaart, duurzaamheid en innovatie – is niet meer zo vanzelfsprekend als ze lange tijd is geweest. Dat is ontzettend lastig, want er is geen ‘sense of urgency’.

Hoe is dat gebrek aan bewustzijn te verklaren?

We zijn gewend aan welvaart. Maar door de groei van Azië en het beslag op schaarse hulpbronnen loopt onze welvaart gevaar. We dachten dat het allemaal wel zou loslopen, dat we ongestraft de low-tech industrieën naar China konden overplaatsen zonder daar de gevolgen van te ondervinden. We zouden ons wel op dienstensector en high-tech industrie richten, zo was de gedachte. Maar nu verdwijnt ook de hoogwaardige productie naar China. Wat houden we dan nog over? Europa is arm aan grondstoffen. Het enige dat we hebben is kennis en zelfs dat erodeert. Het is veel makkelijker om onze positie in de wereld te verliezen dan de meeste mensen zich realiseren.

De wereld is een speelveld van een niets ontziende concurrentiestrijd?

In de internationale betrekkingen gaat het om macht. Dat is altijd zo geweest en het zal altijd zo blijven. Kijk maar eens hoe China zich inkoopt in Afrika. De ‘scramble for Africa’ is weer helemaal terug. Beijing volgt het klassieke model van macht verkrijgen ten bate van het eigenbelang. Dat zijn we in Nederland en Europa vergeten. We leven in de veronderstelling dat veiligheid, welvaart en welzijn permanente verworvenheden zijn.

Hoe komt dat?

Dat is het gevolg van decadentie, zelfgenoegzaamheid en besluiteloosheid. Door de Europese integratie zijn we steeds meer één geworden. We denken dat onze gedemilitariseerde omgangsvormen normaal zijn. We zijn voorstander van effectief multilateralisme. Dat is een goed uitgangspunt, maar het is de vraag of opkomende machten daar ook zo over denken. De Europese integratie is uitermate succesvol, maar niet de maat der dingen. Wij zijn als postmoderne staat het belang van machtspolitiek vergeten. Vooral de jongere generatie heeft daar geen flauw idee van. Die denken dat onze welvaart een natuurtoestand is. De Amerikanen hebben dat spel veel beter door.

Nederland zal steeds meer de nationale en Europese belangen moeten najagen om onze economische, fysieke en ecologische veiligheid veilig te stellen en om onze maatschappelijke stabiliteit te waarborgen. Dat zal bij voorkeur gezamenlijk met Europa moeten gebeuren, maar als dat niet lukt, dan is het ieder voor zich. Dan zal Nederland een nichespeler moeten worden, zoals Singapore.

Het wordt me wel eens verweten dat ik een cynicus, een doemdenker ben, maar de realiteit voltrekt zich nog veel sneller dan ik had verwacht. De machtspolitiek is weer helemaal terug. Je kunt je niet onttrekken aan de wetmatigheden van de internationale betrekkingen. Dat is wensdenken, zeker nu de macht van het Westen tanende is. We moeten ons daarom voorbereiden op een competitie tussen landen met een totaal ander wereldbeeld, want laten we eerlijk zijn, het Chinese waardestelsel is wezenlijk verschillend van het Europese. En ik verwacht niet dat de Chinezen door de mondialisering meer op ons gaan lijken.

Zijn wij in staat met ons bestel de benodigde ommezwaai te maken?

Ons systeem is tamelijk verziekt. Het ontbreekt aan slagkracht. De democratie en de vrije markteconomie zijn in crisis. China heeft met een staatskapitalistische economie en autocratisch bestuurssysteem een duidelijk concurrentievoordeel op ons.

Buiten ons om is de wereld radicaal aan het veranderen. Er voltrekt zich een razendsnelle afkalving van de Westerse, dus Nederlandse positie, maar niemand bekommert zich daar om. Ik geef je een voorbeeld: Nederland verliest zijn mogelijkheid de mondiale regels te bepalen nu het zijn zetel in de G20 kwijtraakt, en waarschijnlijk ook de zetel in het dagelijks bestuur van het IMF. Maar het lijkt niemand in Den Haag iets te kunnen schelen. De politiek is naar binnen gericht. Politici vinden dat ze dicht bij het volk moeten staan, maar dat leidt nu juist tot populisme en een gebrek aan visie. Terwijl er pijnlijke beslissingen genomen moeten worden, lijkt iedereen een onverbiddelijk geloof te hebben dat het allemaal wel goed komt.

Nederland en Europa hebben op kennis nu nog een voorsprong, maar dat duurt niet lang meer als we niet gauw een versnelling bijzetten. Niet dat wij plotseling achterlijk zijn geworden, maar we worden voorbij gespeeld door meer dan twee miljard Chinezen en Indiërs die uitstekend onderwijs krijgen en waanzinnig ambitieus zijn. Daarom nogmaals de centrale vraag: hoe innoveren wij ons uit de crisis?

Hoe gaat Strategy & Change daar verandering in brengen?

HCSS en TNO zullen visies ontwikkelen over hoe we kunnen reageren op de grote uitdagingen die ons tegemoet komen. We gaan duidelijk maken hoe Nederland zich kan positioneren in de wereld en welke innovatie nodig is om te behoren tot de top 5 van de competitieve economieën. Wat zijn de kansrijke sectoren? Hoe zetten we onze sterktes in om zelf ook politieke macht te verwerven en uit te oefenen? Dat klinkt voor sommigen misschien ordinair, maar daar is niets mis mee. Hoe kunnen wij iets leveren dat China niet kan leveren? Hoe maken we ons onafhankelijk van andere spelers in het veld en hoe maken we hen afhankelijk van ons? Dat gaat onherroepelijk tot andere keuzes leiden.

Waarom zou de politiek naar Strategy & Change luisteren?

Omdat ze geen keus hebben. Wij zijn de enige in Nederland die de grote vraagstukken in samenhang benaderen. Wij hebben een goed gevoel voor trends, dat is ons werk, en ik merk dat ons verhaal nu al gehoor vindt. Er is een kentering aan het komen bij de ambtelijke bestuurstop, bij sommige politici en bij delen van de bevolking. Dat moet ook, want anders marginaliseert Nederland.